શરીરમાં દેખાય આવા લક્ષણો તો સમજી જજો તમારું યકૃત થઈ ચૂક્યું છે ખરાબ.

આપણું શરીર અવનવા અવયવોનું બનેલું છે. આ તમામ અવયવો પોતપોતાનું કામ કરીને પુરા શરીરને તંદુરસ્ત રાખવાનું કામ કરે છે. જો આમાંનો એક અવયવ પણ ખરાબ થાય તો પુરા શરીરનું સંતુલન બગડી જાય છે. તેથી આપની ફરજ છે કે, તમામ અવયવોની યોગ્ય માવજત કરી તેને તંદુરસ્ત રાખવા.એમાંથી એક છે યકૃત.યકૃતને અંગ્રેજીમાં લિવર કહેવાય છે. લિવરમાં સોજો આવે અથવા લિવર વધી જાય તો આયુર્વેદ તેને ઉદરરોગ અંતર્ગત માને છે. ઉદરના રોગ આઠ પ્રકારના માનવામાં આવે છે, જેનું વર્ગીકરણ આ પ્રકારે કરવામાં આવે છે. 1. વાતજ ર. પિત્તજ 3. કફ 4. સન્નિપાત પ. પ્લીહોદર 6. બદ્ધોહર 7. ક્ષતોદર 8. જલોદર.

લીવર ખરાબ થવાની આપણા આરોગ્ય ઉપર ખુબ જ ખરાબ અસર થાય છે. એક તો ખાવાનું પચશે નહી, તેનાથી ખોરાકનો પાચક રસ, લોહીમાં પરિવર્તન નહી થઇ શકે. આરોગ્ય સતત બગડતું જશે, અણગમો વ્યક્ત થશે, કોઈ કામમાં મન નહી લાગે, વધુ સમય સુધી જો આ સ્થિતિ રહી તો અલ્સર પણ થઇ જશે. આ સિવાય કમળો, હેપેટાઈટીસ બી, સી, વગેરે ભયાનક રોગો ઉત્પન થઇ શકે છે.પરેસાઇટ્સ અને હિપેટાઈટીસ વાયરસના ઈન્ફેકશનથી હિપેટાઈટીસ A, હિપેટાઈટીસ B અને હિપેટાઈટીસ C થતું હોય છે. ઈન્ફેકટેડ બ્લડટ્રાન્ફ્યુઝન, અસુરક્ષિત યૌન સબંધથી હિપેટાઈટીસ Bનું સંક્રમણ થતું હોય છે.

હિપેટાઈટીસ A વાયરસથી ઈન્ફેકટેડ વ્યક્તિઓના મળથી અન્યને સંક્રમણ થતું હોય છે આથી અસ્વચ્છ વ્યક્તિઓ દ્વારા થતાં સંક્રમણથી બચવા બઝારું, અસ્વચ્છ હાથથી પીરસાતા ખોરાક-પીણા ટાળવા જોઈએ. આધુનિક સંશોધનોમાં હિપેટાઈટીસ માટે જવાબદાર વાયરસનું લિસ્ટ A,B,C,D થી આગળ વધી E,F,G સુધી લાંબુ થઈ રહ્યું છે. હિપેટાઈટીસનાં અમુક પ્રકારનાં વાયરસ સામે રક્ષણ આપતી વેક્સીન આવા સંક્રમણથી બચાવે છે.

જયારે શરીરમાંનું લીવર નબળું પડે ત્યારે આપણા શરીરમાં મોટા ભાગના કામ ખોરવાઈ જતા હોય છે. તેમજ અગણિત બીમારીઓનો સામનો કરવાનો સમસ્ય આવી જાય છે. પણ જયારે આપણું લીવર થોડું નબળું પડે ત્યારે આપણું શરીર આપણને નાની બીમારીઓ રૂપે સંકેત આપે છે. જો તે બીમારીઓને આપણે અવગણીએ તો આપણને લાંબા સમયે અસાધ્ય બીમારીઓ થઇ શકે છે.કેટલાંક વંશપરંપરાગત કારણોથી પણ હિપેટાઈટીસ થતો હોય છે. મા-બાપમાંથી કોઈ એક અથવા બન્ને તરફથી મળેલા જનીનને કારણે હિમોક્રોમેટોસિસ, ઓક્ઝલોસિસ, એન્ટી ટ્રિપ્સીન ડેફીશ્યન્સી જેવા જેનીટીક લિવર ડિસિઝ થતાં હોય છે.

ઈમ્યુન સિસ્ટમની અનિયમિતતા રોગ સામે રક્ષણ કરતી રોગ પ્રતિકારકશક્તિ જયારે શરીરનાં સ્વસ્થ કોષોને નુકશાન કરે ત્યારે જે તે અવયવના કોષો ઓટોઈમ્યુન ડિસિઝનો શિકાર બનતા હોય છે. આવા કારણસર લિવરમાં ઓટોઈમ્યુન હિપેટાઈટીસ, પ્રાઈમરી સિરોસિસ, પ્રાઈમરી કોલેન્જાઈટીસ કે સ્કલેરોસિસ થતો હોય છે.લિવર તેની વિશિષ્ટ કામગીરીથી રક્તનું બંધારણ, હોર્મોન્સ પાચકરસોનું નિયમન, પ્રોટીનની બનાવટ વગેરે માટે જવાબદાર છે. આ ઉપરાંત બહુઆયામી જૈવરાસાયણિક ક્રિયાઓને અંતે તૂટેલા રક્તકણો વગેરેનું પ્રવાહણ તથા રક્તનાં પ્રવાહમાં પ્રવેશેલી વણજોઈતી દવાઓ વગેરેનું નિયમન લિવરના કોષો દ્વારા થતું હોવાથી શરીરમાં થતી નાની-મોટી બિમારીનો સામનો કરવાની પ્રક્રિયા તથા ખોરાક-દવા વગેરેની અસર લિવર પર થતી હોય છે.

સામાન્ય શરદી, ખાંસી, તાવ કે ઝાડા જેવી નાની-મોટી બીમારીઓની સારવાર માટે જાતે જ દવાઓ લેવામાં આવતી હોય છે. ઓવર ધ કાઉન્ટર અપાતી દવાઓમાં ખૂબ જ સામાન્ય માહિતીથી દવાઓ આપવામાં આવતી હોય છે. ક્યારેક વગર જોઈતી એન્ટીબાયોટિક્સ, એન્ટીઅલર્જીક દવાઓ તો ક્યારેક સ્ટીરોઈડઝ ધરાવતી દવાઓનો માહિતીના અભાવે આડેધડ ઉપયોગ થતો હોય છે. ડોક્ટરને બતાવવાની ફીથી બચવા માટે દુકાનેથી સીધી જ ખરીદી અને દવાઓ ખાવામાં આવતી હોય છે. ખંજવાળ, ખરજવું કે વારંવાર થતાં ચામડીનાં રોગો માટે લગાવવાની ક્રિમ વગેરે પણ સીધી જ ખરીદી અને વાપરવામાં આવે છે. વણજોઈતી અને લાંબાગાળા માટે વપરાતી દવાઓના ઉપયોગની આડઅસર લિવર પર થતી હોવાથી બિનજરૂરી દવાઓના ઉપયોગ વિશે ચેતવું જરૂરી છે.

માનવશરીરમાં સૌથી મોટી અને ભારે પ્રણાલીયુકત ગ્રંથિ યકૃત છે. તેનો રંગ જાંબુડી જેવો હોય છે અને ઉદરમાં મધ્ય રેખાની ડાબી બાજુ પાંસળીઓની પાછળ ડાબા ફેફસા તથા વક્ષોદર મધ્યસ્થ પેશીઓ નીચે હોય છે. હૃદય એનાથી જમણી તરફ ને નજીક જ હોય છે. પૂર્ણ રૂપે સ્વસ્થ વ્યક્તિના યકૃતનું વજન શરીરના વજન કરતાં 36મા ભાગ જેટલું હોય છે. ડાબેથી જમણી બાજુ યકૃતની લંબાઈ 8થી 10 ઇંચ હોય છે.સ્વસ્થાવસ્થામાં યકૃત ડાબી ચૂચુકરેખામાં પાંસળીની આડમાં હોય છે અને ઉદરમાં અનુભવ થતો નથી, પરંતુ જ્યારે તેમાં સૂજન થઈ જાય છે તો પાંસળીની નીચે ઉદરમાં અનુભવ થતો હોય છે અને દબાવવાથી ત્યાં વેદના પણ થાય છે. બાળકોમાં બે વર્ષની અવસ્થા સુધી યકૃત સ્પર્શ-જ્ઞાન આસાન હોય છે, કેમ કે યકૃતના આગળના કિનારે ચૂચુકરેખામાં પાંસળીથી અડધી આંગળી નીચે હોય છે.

યકૃત ના રોગ થવાના કારણ અને લક્ષણ.ફાસ્ટ ફૂટ, અધિક ગરિષ્ઠ કે ચટપટું ભોજન, શરાબનું વધારે પડતું સેવન, આળસુ સ્વભાવ એટલે કે શારીરિક શ્રમ ન કરવો, અનુચિત ભોજન કે પછી ટાઇફોઈડનો તાવ કે મલેરિયાનો તાવ આવવાથી પણ લિવરમાં સોજો આવી જતો હોય છે. આવી સ્થિતિમાં ઝાડા થઈ જવા, ખોરાક બરાબર પચે નહિ અને કબજિયાત વગરે પણ આ રોગના લીધે જ ઉત્પન્ન થતી હોય છે.યકૃતમાં પીડા અને તેને દબાવવાથી દુખાવો થવો, યકૃત વધી જવું, મોઢામાં કડવાશ રહ્યા કરે, પેટમાં આફરો ચડ્યા કરે, જેનાથી બહુ તકલીફ થયા કરે, પેટમાં થોડો થોડો દુખાવો કે પીડા રહ્યા જ કરે, ક્યારેક દુખાવો વધી જતો હોય છે.

વમન, અતિસાર ક્યારેક કબજિયાત, બળતરા, માથામાં દુખાવો, જીભ પર મેલ જામી જવો, શરીર કાન્તિહીન થઈ જવું, મનમાં અપ્રસન્નતા, પેટમાં ભારેપણું લાગવું ને ભોજન બરાબર પચવું નહિ, થોડો તાવ રહેવો, અને શરીરમાં પીળાશ દેખાવવી કે કમળો થઈ જવો જેવાં લક્ષણો હોય છે. ઊંઘ ઓછી થઈ જવી, હૃદયની ગતિ તેજ થઈ જવી.ઘણાં દર્દીને તો હાઈ બ્લડપ્રેશર થઈ જતું હોય છે. થોડા પરિશ્રમથી પણ વધારે થાક લાગી જવો, ચક્કર આવવાં, છાતીમાં બહુ દુખાવો થઈ જાય, સ્વાભાવ ચીડચીડો થઈ જવો વગેરે લક્ષણો જોવા મળે છે. લીધેલું ભોજન જાણે કે પેટમાં પહોંચ્યું જ નથી ને ઉપર હોય તેવું અનુભવાય છે.શરીરના વધુ પડતા દુષિત પદાર્થોને લીધે જયારે લીવર પર વધુ ભાર વધે છે ત્યારે લીવરમાં રહેલા ટોક્સીન્સ શરીરના ફેટ સેલ્સમાં જમા થવા લાગે છે. અને ધીમે ધીમે ચરબી વધતી જાય છે. આ ચરબી લાંબા સમયે મોટાપા તરીકે પણ ઓળખવા લાગે છે.

જે લોકો નિયમિત જીમ કરતા હોય તેમ છતાં તેની ચરબી તેમજ વજનમાં જરા સરખો પણ ફેર ના પડતો હોય તો તેમને એક વાર લીવર તરફ પણ નજર કરી લેવી જોઈએ.એટલા માટે હમેશા લીવરને ઠીક કરવાનો ઉપાય કરવો જોઈએ. લીવર ભોજન પચાવવા સિવાય શક્તિનો સંગ્રહ કરે છે, ઝેરીલા તત્વોને શરીરમાંથી બહાર કાઢે છે, પ્રતિકાર શક્તિ ને મજબુત કરવા સાથે જ અનેક જરૂરી રસાયણો ઉત્પન કરે છે.લીવર ખરાબ થવાથી મોઢાના એનીમિયા વધુ રહે છે, જેનાથી મોઢામાંથી વાસ આવે છે.ત્વચા ઈજાગ્રસ્ત થવા લાગે છે, ખાસ કરીને આંખની નીચેની ચામડીને સૌથી પહેલા અસર થાય છે. ત્વચા ઉપર થાક જોઈ શકાય છે. ત્વચાનો કલર ઉડી જાય છે. ઘણી વખત તો સફેદ ડાઘા જોવા મળે છે, તેને લીવર સ્પોટ કહેવામાં આવે છે.ઘણી વખત તો વસા જામી જાય છે તેનાથી પાણી પણ પચતું નથી.

જયારે આપનું લીવર ખરાબ હોય ત્યારે તે ખુદ જ આપમેળે ઠીક થવાની કોશિશ કરે છે. જયારે લીવર આટલું બધું કામ એક સાથે કરે છે ત્યારે તે ખુબજ ધીમું પડી જાય છે. તેનાથી આપણા શરીરના નીચલા ભાગમાં એટલે કે, ગોઠણથી નીચેના ભાગમાં સોજો આવવા લાગે છે. આ સોજો મોટાભાગે પગ અને ઘૂંટીમાં સોજો આવવા લાગે છે. આ સોજામાં આમ તો ક્યારેય દુખાવો થતો નથી. પણ આ સોજાને નજરઅંદાજ કરવા નહિ.મળ મૂત્ર હમેશા લીવર ખરાબ હોવાનું સંકેત છે. અરે આપણે ઘણી વખત તો સમજીએ લીવર ખરાબ નથી પરંતુ પાણીની ઉણપથી આવું થયું છે.જો પોલીયાનો રોગ છે તો તેનો અર્થ છે કે લીવર માં ખરાબી આવી ગઈ છે.મોટે ભાગે આપણે પીળા રંગની બિમારીને કમળાના નામથી ઓળખીએ છીએ. પણ આ કમળો જ લીવર ખરાબ થવાથી થાય છે. જયારે લીવર નબળું પડી જાય છે ત્યારે શરીરમાં “બીલુરુબીન” નામના પીળા રંગના તત્વની માત્ર વધી જાય છે. આ તત્વ વધવાનું એક કારણ લીવરનું નબળું પડવું પણ છે.

લીવરમાંથી વહેતું એન્જાઈમ બાઈલ નો સ્વાદ કડવો હોય છે, જયારે મોઢામાં કડવાશ આવવા લાગે ત્યારે સમજી જવું જોઈએ કે લીવરમાં કઈક ખરાબી આવી ગઈ છે અને બાઈલ મોઢા સુધી આવી જાય છે,પેટમાં સોજો આવવાનો અર્થ છે કે લીવર મોટું થઇ ગયું છે.જયારે આપણને ભૂખ ઓછી લાગે છે ત્યારે તેનું એક કારણ લીવરનું ખરાબ થવું પણ છે, કેમ કે જયારે આપણું શરીર ઠીકથી પાચન નથી કરી શકતું તેથી શરીરની સીસ્ટમ ધીમી પડી જાય છે, અને આપણને ભૂખ ઓછી લાગે છે. જમ્યા બાદના ઉબકા, ચક્કર, અપચો એ બધા નબળા લીવરના લક્ષણો પણ કહેવાય છે.જયારે આપણને જરૂર કરતા પણ વધુ પરસેવો વળે છે ત્યારે તે પણ આપણા લીવર માટે ઠીક સંકેત નથી કેમ કે, જેમ થાકી ગયેલું એન્જીન વધુ ગરમ થાય છે તેમ આપણું ખરાબ લીવર પણ વધુ ગરમી પેદા કરે છે અને તેનાથી શરીરનું તાપમાન પણ ગરમ રહે છે તેથી આપણને જરૂરત કરતા પણ વધુ પરસેવો થાય છે.

આ હતા કેટલાક એવા લક્ષણો કે, જેનાથી ખબર પડે કે આપણા લીવરની તંદુરસ્તી થોડી ઓછી થઇ ગઈ છે તેથી આપણે લીવરને તંદુરસ્ત રાખવા માટે ના પ્રયત્નો શરુ કરી દેવા જોઈએ અને ડોક્ટરની સલાહ પણ લઇ લેવી જોઈએ.લીવર સ્વસ્થ રાખવાના ઉપાયઅગર જો લીવર ને તંદુરસ્ત રાખવુ હોય તો ટાઈમસર ઊંઘ લેવી ખુબ જ આવશ્યક છે. આવી વ્યક્તિ ઓ રાત્રી ના મોડા સુધી જાગે છે અને અગાઉ ના દિવસે થાક અનુભવે છે. પણ જો આ સમય મા ન ઊંધો તો તમારા શરીર માટે ખુબ જ નુકસાન કારક સાબિત થાય છે. તો તંદુરસ્ત રહેવા માટે બધા એ 11 વાગ્યા પહેલા ઊંધી જવુ હિતાવહ છે.

તળેલું ભોજન વધુ ન ખાવ. સેચુંરેટેડ ચરબી વાળા ખાદ્ય પદાર્થો જેવા કે ચીજ, બટર અને પોર્ક, લેમ્પ વગેરે ઓછામાં ઓછા લો. રીફાઇન ખાંડ પણ ન લેવી જોઈએ.ઋતુના ફળ, શાકભાજી સાથે સાથે નટ્સને ભોજનમાં ઉમેરો કરો.અઠવાડિયામાં ઓછામાં ઓછા પાંચ દિવસ કસરત જરુર કરો. તેમાં યોગ, એરોબીક્સ, દોડવું અને વેટ ટ્રેનીંગ કરી શકો છો.લસણ નો ઉપયોગલસણ તેના સમૃદ્ધ એન્ટીઑકિસડન્ટ ગુણધર્મો માટે જાણીતું છે. લસણ એલિસિન ધરાવે છે, જે શ્રેષ્ઠ જાણીતા એન્ટીઑકિસડન્ટ્સ પૈકીનું એક છે. તે ઓક્સિડેટીવ નુકસાનથી શરીરની સુરક્ષામાં મદદ કરે છે અને યકૃતને ઉત્તેજિત કરવા માટે ઉત્સેચકોને ઉત્તેજિત કરવામાં મદદ કરે છે જે બદલામાં યકૃતને નુકસાન પહોંચાડી શકે તેવા ઝેરી પદાર્થોને બહાર કાઢવામાં મદદ કરે છે.

હળદરમાં કર્ક્યુમર કહેવાય છે. કર્ક્યુમિન તેના સમૃદ્ધ એન્ટીઑકિસડન્ટ, બળતરા વિરોધી અને એન્ટિ-બેક્ટેરિયલ ગુણધર્મો માટે જાણીતા છે. હળદર બળતરા ઘટાડવામાં મદદ કરે છે અને ઓક્સિડેટીવ તણાવ આમ યકૃતને કોઈ પણ પ્રકારના રોગથી અટકાવે છે.ગાજરમાં આવશ્યક વિટામિન્સ, ખનિજો, અને ડાયેટરી ફાઇબર હોય છે. ગાજર રસના ગ્લાસને પીવાથી આમ યકૃતમાંથી ફેટી એસિડ અને ઝેરી પદાર્થોને ઘટાડવામાં મદદ મળે છે. લીલી ચા કેટેચિન ધરાવે છે, એક મહત્વપૂર્ણ પોલિફીનોલ જે યકૃતમાંથી ઝેર દૂર કરવા અને તેમને સ્વસ્થ રાખવામાં મદદ કરે છે. નિયમિત ધોરણે 2-3 કપ લીલી ચા પીવે છે.

એવોકેડો સ્વસ્થ ચરબીથી સમૃદ્ધ છે અને તેના બળતરા વિરોધી અને એન્ટીઑકિસડન્ટ ગુણધર્મો માટે પણ જાણીતા છે. નિયમિત ધોરણે અવેકાડોઝના 3-4 સ્લાઇસેસનો ઉપયોગ કરીને કોઈ યકૃતને નુકસાન પહોંચાડવામાં મદદ કરે છે.એવકાડો સ્વાસ્થ્યમંદ લોકોની સાથે જ ડાયાબિટીસથી ગ્રસ્ત રોગ માટે પણ ખૂબ જ વધારે લાભદાયી ફળ છે. કારણ કે આ સમગ્રપણે શુગર ફ્રી હોય છે. એવકાડોનું સેવન નિયમિત રીતે કરવા પર કોલેસ્ટ્રોલને નિયંત્રણમાં રાખવામાં મદદ મળી શકે છે. તમને જણાવી દઇએ કે વધતા કોલેસ્ટ્રોલની લિવર પર ખરાબ અસર પડે છે. આ સાથે જ વિટામિન્સ અને મિનરલ્સથી ભરપૂર હોય છે એવકાડો. આ લિવરને ડીટૉક્સ કરવામાં પણ મદદ કરે છે. એટલે કે લિવરને હાનિ પહોંચાડનાર વિષાયુક્ત પદાર્થોને શરીરમાંથી બહાર નિકાળે છે. એવાકાડોમાં નેચરલ ફેટ હોય છે, જે શરીરમાં સમગ્રપણે દ્રાવ્ય થઇ જાય છે. આ કારણે આ ફળ વજન વધતાં અટકાવવાનું પણ કામ કરે છે.

પાંદડાવાળા લીલા શાકભાજી જેવી કે સ્પિનચ, લેટીસ અને મસ્ટર્ડ ગ્રીન્સ તેના એન્ટીઑકિસડન્ટ અને બળતરા વિરોધી ગુણધર્મો માટે જાણીતા છે. આ ઉપરાંત, પાંદડાવાળા લીલા શાકભાજી ફાઇબર, સમૃદ્ધ વિટામિન્સ અને કેલ્શિયમ સમૃદ્ધ છે. તેને નિયમિત ધોરણે લીલી પાંદડાવાળા શાકભાજીના કપ ખાય તે બિંદુ બનાવો.અખરોટ અને બદામ જેવા નટ્સ સ્વસ્થ ચરબીથી સમૃદ્ધ છે અને તેના બળતરા વિરોધી ગુણધર્મો માટે જાણીતા છે. દૈનિક ધોરણે લગભગ 8-10 બદામ અને અખરોટનો વપરાશ કરીને યકૃતને રોકવામાં અને તેમને તંદુરસ્ત રાખવામાં મદદ કરે છે.

સફરજન યકૃતને થતું નુકશાન અટકાવવા માટે મળ્યું છે. સફરજનમાં રહેલા પોલિફીનોલ્સ યકૃતમાં કોઇ પણ પ્રકારના બળતરાને રોકવામાં મદદ કરે છે, આમ યકૃતને વિવિધ પ્રકારની રોગો જેવા કે હેપેટાયટિસથી રક્ષણ મળે છે.અખરોટ અમીનો એસિડનું ખૂબ જ સારું પ્રાકૃતિક માધ્યમ છે. આ જ એમીનો એસિડ આપણા લિવરથી વિષાયુક્ત અને બિનજરૂરી તત્ત્વનેબહાર કાઢવાનું કામ કરે છે. અખરોટમાં વિટામિન-ઇ અને દ્રાવ્ય ચરબી હોય છે. આ બંને આપણા લિવરના ડેમેજ સેલ્સને રિપેર કરવાની પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવે છે. અખરોટનાં સેવનથી લિવરને જીવનભર સ્વસ્થ રાખી શકાય છે.

Leave a Comment